طلوع آفتاب وجود استاد محمدرضا شجریان

امروز اول مهر ماه، روز طلوع آفتاب وجود استاد محمدرضا شجریان است.
71سال پیش ،شهر مشهد شاهد بدنیا آمدن بزرگواری بود که تاریخ این سرزمین کمتر به خود دیده است.

انسانی که نابترین اشعار بزرگان ادب پارسی را در حریر صدای آسمانی خود پیچید و در اختیار مردم ایران زمین قرار داد و این بستر را فراهم ساخت تا عارف و عامی بشنوند و دل بدهند و راه دلشدگی و دلدادگی به ادب متعالی پارسی را بپیمایند و چه کسی می تواند بگوید که سهم استاد شجریان در این راه کمتر از بزرگترین ادبا و محققین کشورمان بوده است؟

به راستی کدام محقق می تواند شاهد شعر سعدی شیرازی را، و شراب غزل ناب حافظ را، به خانه و گرمابه و گلستان ببرد و مردم را از این شراب،  سرمست و از این شاهد، متمتع کند؟

آری، در این روز ستاره ای بدرخشید وشمع مجلس عاشقان شد و آتش در خرمن سوختگان عالم عشق و دلدادگی زد تا آنجا که عقل، مست و خراب به گوشه ای افتاد و علم مستانه غزل خواندن آغاز کرد.

از صدای سخن عشق صدایی خوشتر نبود که در آواز استاد شجریان، تبلوری جاودانه یافت و حریر صدای او مرهم زخم جان و دل مردم ایران بوده است و خواهد بود.

نفس باد صبا در زیر گنبد مینا، از عطر صدای او مشک فشان شده است وعالم پیر، سرخوش از ترنم سرّعشق او، جوانی از سر گرفته

جایی که ساقی خلوت گزیده، بیداد روزگار را به تماشا نشسته است، عاشقان سر بر آستان جانان نهاده اند

بوی باران، گنبد مینا را مشحون کرده و در این رهگذار پر آشوب، تنها عشق داند معمای هستی را

قاصدک، به یاد ایام  شور و نوا،  فریاد بر آورده و جان عشاق، بی تاب شب وصل است

 پیام نسیم، برای دل مجنون ما، آرام جان است وچشمه نوش، اما حیف که زمستان است و آهنگ وفا، در این شب و سکوت و کویر، حتی در خیال دلشدگان نیز نمی گنجد...

من به عنوان کوچکترین دوستدار هنر و ادب ایران زمین، تولد استاد شجریان، بزرگ مرد میدان عشق و هنر و ادب را به تمامی عاشقان این وادی تبریک می گویم و در  پایان با کلامی از استاد، این مقال را زینت می بخشم:

اگر که تدبیری باشد

در درک منطق هنری است

در هنر می شود نوای هستی را شنید

معراج در این عرصه روی می دهد

پروازی به فرازستان معنا....

علم...

علم نبض شعر ما را به روی کاغذ می آورد.

وقتی پیشانی یار را می بوسیم در ذهن ما استخوانبندی جمجمه معشوقه را مجسم می‌کند.

وقتی علم داریم زیر هر لب غنچه ای انتظار دندان پوسیده ای می بریم.

علم جهل مقدسی را که در جنون وجود دارد، نفی می‌کند.

علم می خواهد نام بی قراری خود را تنگی نفس بگذاریم.

علم موسیقی را هم تهدید می کند،‌ دیگر نمی شود در محراب کمان ابرویی نشست و نقش کمانچه ای کشید...

همه ی موسیقی زندگی مان...

 مردی در حال نواختن بود دوستانش دور او جمع شدند و از او در خواست کردند که برایشان بنوازد. مرد نشست و با انگشت یکی از پرده ها(نت ها) را گرفت و شروع کرد به زخمه زدن، دوستانش منتظر بودند تا او با جابجا کردن انگشت و عوض کردن پرده ها نغمه ای بیافریند اما متوجه شدند که نوازنده خیال ندارد نت دیگری بنوازد. وقتی علت را جویا شدند نوازنده بادی به غبغب انداخت و گفت: اگر می بینید دیگر نوازندگان از پرده های دیگر(نت های دیگر) استفاده می کنند به این خاطر است که آنها پرده اصلی را پیدا نکرده اند اما من آن را پیدا کردم ببینید! همین پرده ای است که من گرفتم...!
متاسفانه خیلی از آدمها فکر می کنند که در زندگی پرده اصلی را یافته اند و تمام هم و غم خود را متمرکز همان پرده می کنند در صورتی که غیر ممکن است نغمه زندگی با یک نت ساخته شود...
جنبه های مختلف زندگی انسان نت هایی هستند که موسیقی حیات او را تشکیل می دهند و هرچه تعداد این نتها بیشتر و متنوع تر باشند ملودی حاصل از آن غنی تر و زیبا تر خواهد بود...
براستی تا کنون چند نت از نتهای زندگی مان را کشف کردیم؟
آیا همه‌ی موسیقی زندگی مان تنها تکرار یک نت است؟
آیا به دنبال یافتن نتهای جدیدی بوده ایم و از آن مهمتر آیا دغدغه‌ی زیبا تر کردن موسیقی حیاتمان را داشته ایم؟
آیا...

من هم رباب عشقم و عشقم ربابی است...

مولانا در تطور فکری  و دینی خود به  سه اصل و  عنصر زیباشناسی تکیه کرده است که عبارتند از عشق و موسیقی و سماع از بین این سه اصل می خواهم به موسیقی و دیدگاه مولانا در مورد موسیقی بپردازم:
مولانا هم در مثنوی و هم در دیوان کبیر موسیقی را ستایش می‏کند و آن را والاترین هنرها می داند. او به درستی دریافته است که حقیقت در حرف و کلمه و وزن وقافیه نمی گنجد به همین دلیل موسیقی را بیشتر از شعر دوست دارد در غزلی می گوید:‏
هیچ می‌دانی چه می‌گوید رباب
ز اشک چشم و از جگرهای کباب
خوش کمانچه می‌کشد کان تیر او
در دل عشاق دارد اضطراب
ترک و رومی و عرب گر عاشق است
همزبان اوست این بانگ صواب
کلیات شمس-ج1 ص184-185
او با این غزل بیان می دارد که وحدت بین انسان ها مرهون موسیقی است. به نظر او گاهی یک نعره مستانه و یک نغمه جانانه بسیار برتر از آن مساله علمی است که بین انسان‌ها تفرقه می اندازد.
او در چند جای دیگر از دیوان کبیر از شخصی به نام ابوبکر ربابی سخن می گوید:‏
ای فتنه ی هر روحی، کیسه بر هر جوحی
دزدیده رباب از کف بوبکر ربابی را
 و در غزلی دیگر هم از نوازنده ای به اسم عثمان یاد می کند:
می گوید آن رباب که مردم ز انتظار
دست و کنار و زخمه ی عثمانم آرزوست
در غزلهایی هم مقامات موسیقی را بسیار استادانه آورده است.
نمی توان علاقه مولانا را به موسیقی علاقه ای سطحی دانست. روح او بی تردید با موسیقی عجین شده بوده است. یکی از دلایل آن موسیقی محسوس غزلیات او و استفاده او از اوزان دوری و خوش آهنگ و طرب افزا است.مولانا شبیه شاعران اولیه مانند رودکی و هومر و اورفه اشعار خود را با موسیقی بیان می‏کرده است و بی تردید این موسیقی بوده که او را به سرودن ابیات بیشتر و بیشتر ترغیب می‏کرده است.
مولانا چنان دلبسته ساز رباب بود که در یکی از غزل هایش از صدر(مدیر) مدرسه حجره ای می خواهد که ربابی را در آن پنهان کند و گوید که اگر قاضی بر سر حال آید و آرزوی سماع کند برایش می نوازم و چنان مجلس سماعی ترتیب می‏دهم که مرده هم به رقص آید.
علاقه مولانا به موسیقی شهر قونیه را از نوای موسیقی پر کرده بود .در کتاب مناقب العارفین(ج1 ص165 به بعد) آمده که علمای قونیه گرد آمدند و به خدمت قاضی وقت، قاضی سراج الدین رفتند و از علاقه مولانا و مردم به به استماع موسقی و ساز رباب و رغبت ایشان به سماع شکایت کردند.قاضی سراج الدین گفت:
این مرد مردانه، موید به تایید الهی است و در تمام علوم ظاهر بی نظیر است و نباید مزاحم او شد او می داند و خدای خود...!
چند نفر از مدعیان مسائل بغرنج بی شماری از فقه و خلاف و منطق و اصول وعربیت و حکمت و علم نظر و معانی وبیان و تفسیر و نجوم و طب و طبیعیات را نوشتند و خدمت مولانا فرستادند و او بی درنگ جواب هر سوالی را زیر همان نوشت و از مجموع آنها هم مساله ای پرداخت و در پایان نوشت هرچه که از صدارت مدارس و نقدینه و خزینه است در اختیار شماست و ما هیچ چشمی به آن نداریم و به کلی از دنیا و ما فیها اعراض کردیم و در کنجی منزوی شده ایم و گمنامی اختیار کرده ایم اگر آن ربابی را هم که شما می فرمایید حرام است به کار شما می آمد ما از آن هم دست می شستیم و به شما تقدیم می کردیم!
ما رباب را از جهت می نوازیم که کسی از بزرگان به آن اعتنا نمی کند و بسیار غریب افتاده است و غریب نوازی کار مردان دین وابراهیم یقین است...

پ ن:مطلبی که از کتاب مناقب العارفین آورده شد نقل به مضمون بود چون با توجه به نوع نثر این کتاب دریافتن معنی برای بعضی از دوستان ممکن بود دشوار باشد.

تعداد گوشه ها

سلام

در ادامه مبحث موسیقی به اسامی گوشه ها و تعداد آنها در هر دستگاه می پردازم.همانطور که می دانید منظور از ردیف الگو یا ترتیب پیوستگی گوشه هاست .این قطعه ها مشتمل بر درآمد ، آواز و گوشه ها هستند که می توانند به مایه های اصلی بپیوندند وبیشتر این گوشه قطعه ها دارای وزنهای ناموزون هستند (چکار کنم هر کاری که بکنم ناچاربحث فنی می شود!) و اما تعداد گوشه ها در هر دستگاه:
دستگاه شور 32 گوشه -آوازابوعطا 10 گوشه- آواز بیات ترک 15 گوشه-آواز افشاری 3 گوشه –آواز دشتی 5گوشه –آواز بیات کرد 8گوشه – دستگاه سه گاه 20 گوشه – دستگاه چهار گاه 31 گوشه – دستگاه ماهور 44 گوشه –دستگاه همایون 28 گوشه – آواز بیات اصفهان 7گوشه –دستگاه نوا 21   گوشه –دستگاه راست و پنجگاه 25 گوشه(عده ای می گویند راست پنجگاه و عده ای راست و پنجگاه انشا الله در این که چرا راست و پنجگاه درست تر است در یک پست جدا برایتان خواهم نوشت)
البته لازم به یاد آوریست که تعداد این گوشه ها در ردیف تار وسه تار میزرا عبدالله به روایت مرحوم استاد نورعلی برومند- که توسط ژان دورینک نت نویسی شده – اینگونه آمده است و در ردیف های دیگر ممکن است تعداد گوشه ها کمتر و یا زیاد تر آمده باشد . منتظر نظراتتان هستم